Τρίτη, 30 Δεκεμβρίου 2014

Οι Λαοί της Θάλασσας


Ακριβής αναπαράσταση μαχίμων των Λαών
 της Θάλασσας από τον Johny Shumate.
Παρουσιάζεται μεγάλο μέρος του πολεμικού
εξοπλισμού τους. Παρατηρείστε το σκάφος τους,
τυπικό του Μυκηναϊκού-Αιγαιακού Μικρασιατικού
χώρου (copyright: Johny Shumate).



13ος-12ος αι. π.Χ.


   Οι «Λαοί της Θάλασσας» (όπως αναφέρονται στα αιγυπτιακά αρχεία αλλά και στα κλασσικά ελληνικά ως «Πελασγοί» το οποίο σημαίνει ακριβώς ο «Λαός του Πελάγους») ήταν μία ένωση φυλών του Αιγαίου και της δυτικής Μικράς Ασίας, της οποίας οι εισβολές στην ανατολική Μεσόγειο, 
περί το 1229-1187 π.Χ. προκάλεσε καταστροφές πόλεων, κρατών και αυτοκρατοριών (Χιττιτικής) και αμέτρητα θύματα. 

   Λίγο μετά την καταστροφή της Τροίας VΙ (μάλλον η ομηρική Τροία) από τους Αχαιούς, μάλλον στα μέσα του 13ου προχριστιανικού αιώνα, άρχισε η διάλυση του Μυκηναϊκού κόσμου λόγω της επικρατούσας σιτοδείας και αναρχίας. 

   Οι εν λόγω συνθήκες οφείλονταν σε ευρύτερες κοινωνικοοικονομικές, πολιτικές, εμπορικές και κλιματολογικές αιτίες, εμφανιζόμενες και στη Μικρά Ασία, μάλλον νωρίτερα από τον μυκηναϊκό χώρο. 

   Τα εντυπωσιακά ανάκτορα των Μυκηνών, Πύλου και άλλων μυκηναϊκών ακροπόλεων ανήκουν κυρίως στον 13ο αι., δίνοντας μία «ψευδή» εικόνα ακμής για αυτές. 

   Παρά ταύτα ήταν μία εποχή παρακμής, όπως δείχνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα. Οι Αχαιοί άνακτες είχαν οικονομικά προβλήματα, καθώς τα εργαστήρια τους παρήγαν περίπου τα μισά προϊόντα συγκριτικά με την παραγωγή του 14ου αι πΧ. Είχαν έλλειψη εξειδικευμένων τεχνιτών και σκλάβων, παρότι οι επικράτειες τους μαστίζονταν από υπερπληθυσμό. 

   Οι εμπορικοί δρόμοι που ακολουθούσαν, ήταν πλέον ανασφαλείς λόγω των αυξανόμενων πειρατειών και επιδρομών, και οι θησαυροί τους εξανεμίζονταν. 
   Οι μονάρχες και οι αριστοκράτες ήταν αναγκασμένοι να αναζητήσουν νέες περιοχές πρώτων υλών, νέους πόρους, εργάτες και δούλους, πιθανώς εδάφη για αποικισμό, να λεηλατήσουν τα αγαθά άλλων χωρών και να ανακαλύψουν νέες εμπορικές οδούς. 

   Γι’ αυτό εκμηδένισαν την Τροία, όμως λίγο αργότερα εγκατέλειψαν μαζικά την Ελλάδα λόγω της τελικής αποτυχίας τους. Οι Αχαιοί/Μυκηναίοι και άλλοι θαλασσοπόροι του Αιγαίου που υπέστησαν αυτή την πολιτικοοικονομική κατάρρευση, στράφηκαν στην ανοικτή θάλασσα, και έγιναν οι περίφημοι Λαοί της Θάλασσας ήδη από το πρώτο μισό του 13ου αι. πΧ. 

   Η Βρετανή αρχαιολόγος Ελίζαμπεθ Φρεντς (French, Πανεπιστήμιο Μάντσεστερ), πρότεινε την αργολική Τίρυνθα, το τελευταίο μυκηναϊκό ανάκτορο που εγκαταλείφθηκε (εκτός της Αθήνας), ως τη βάση των Λαών της Θάλασσας. 

   Στήριξε τη θεωρία της στην αρχαιολογική διαπίστωση ότι η Τίρυνθα είχε γνωρίσει τη μέγιστη ακμή της (περίπου 1200 π.Χ.) όταν οι άλλες μυκηναϊκές ακροπόλεις είχαν καταστεί ερείπια ή φυτοζωούσαν. 

   Άποψη του γράφοντος είναι ότι η Τίρυνθα υπήρξε μάλλον το ορμητήριο των δύο φύλων που έδωσαν πιθανώς το έναυσμα για το Υστερο «κύμα» των Λαών της Θάλασσας, δηλαδή των Πελεσέτ/Φιλισταίων (αιγυπτ. Peleset/Pulasti) και των Ντενυέν/Ντανούνα (Denyen/Danuna).


Εντυπωσιακή αναπαράσταση Μυκηναίων μαχίμων της Ύστερης 
περιόδου από σύλλογο Ιστορικών αναπαραστάσεων (Reenactment).
Ο οπλισμός και η εμφάνιση των Λαών της Θάλασσας ελάχιστα διέφερε από τα μυκηναϊκά αντίστοιχα, λόγω της ενότητας της οπλοσκευής στον χώρο του Αιγαίου και της δυτικής Μικράς Ασίας. 

Εξάλλου οι Μυκηναίοι συνιστούσαν μεγάλο ποσοστό των Λαών της Θάλασσας. 

   Παρατηρείστε τις αρθρωτές πανοπλίες οι οποίες αποτελούνται από ορειχάλκινα ελάσματα επενδυμένα εσωτερικά με δέρμα, και οι οποίες προέρχονται σχεδιαστικά από την πανοπλία των Δενδρών. 

   Ανήκουν στον ίδιο τύπο θωράκισης με τη μεταγενέστερη lorica segmentata, την αρθρωτή πανοπλία των Ρωμαίων. 
   Επίσης παρατηρείστε το κερασφόρο ορειχάλκινο κράνος του αριστερού μαχίμου και το χαρακτηριστικό μινω-μυκηναϊκό κράνος απο χαυλιόδοντες του δεξιού, τις επίσης χαρακτηριστικές πελτοειδείς ασπίδες, το υστερομυκηναϊκό ξίφος, τις ορειχάλκινες κνημίδες και τα σάνδαλα. Όλη η οπλοσκευή βασίζεται σε ευρήματα, αυτούσια ή εικαστικά π.χ. οι κνημίδες αποτελούν ανακατασκευή ευρήματος από την Αχαΐα. 
(αναπαράσταση από τον Οργανισμό www.mpfilmcraft.com )


   Οι Λαοί της Θάλασσας είχαν αρχίσει να λυμαίνονται την Αίγυπτο από τις βασιλείες των φαραώ Αμένοφη Γ΄ και Ραμσή Β΄ (14ος-13ος αι. π.Χ.).
   Ο τελευταίος είχε αιχμαλωτίσει μερικούς Σερντέν (Λαός της Θάλασσας) που λαφυραγωγούσαν το Δέλτα, και τους ενέταξε στον στρατό του. 
   Ομως η πρώτη επικίνδυνη επίθεση των συγκεκριμένων λαών στην Αίγυπτο πραγματοποιήθηκε κατά τη βασιλεία του Μερνεφθά (περίπου 1237-1223 π.Χ.). 
  
  Τότε οι Βορειοαφρικανοί Λίβυες (Labu/Libu) επιτέθηκαν στην Αίγυπτο από τα δυτικά, με τη σύμπραξη μερικών Λαών της Θάλασσας τους οποίους μνημονεύουν οι αιγυπτιακές πηγές, δηλαδή των Λούκκα (Λούβιοι, Λύκιοι), των Σερντέν/Σαρντάνα (Σαρδώνιοι Λυδίας;), των Τερές/Τούρσα (Τυρσηνοί-Τυρρηνοί Λυδίας), των Σεκελές/Σακαλάσα/Σακαράσα (από τη Σαγαλασσό της Πισιδίας;) και των Ακαϊβάσα/Εκβές (Akaiwasha/Eqwesh). 
   Οι Ακαϊβάσα συνδέονται συχνά με τους Αχαιούς (τους Αχιγιάβα των χιττιτικών αρχείων) ή τους νησιώτες της Κέας ή της Κω.
   Οι αναφερόμενοι Πρώιμοι Λαοί της Θάλασσας εκτός των Ακαϊβάσα ήταν Μικρασιάτες, κυρίως Λούβιοι, οι οποίοι έπλευσαν στην Κυρηναϊκή. 
   Εκεί ενώθηκαν με τις λιβυκές φυλές Λαμπού, Μεσβές και Κεχέκ, παλαιούς εχθρούς των Αιγυπτίων. Αν οι Ακαϊβάσα ήταν οι Αχαιοί, τότε γνώριζαν καλά την Κυρηναϊκή, και ενδεχομένως εκείνοι ήταν οι «μεσάζοντες» για τη σύμπτυξη συμμαχίας ανάμεσα σε Μικρασιάτες και Λίβυες. 

   Οι Λίβυες πολεμιστές, ενδεχομένως και οι Λαοί της Θάλασσας, μετέφεραν μαζί τους τα γυναικόπαιδα τους, τα κοπάδια και τα υπάρχοντα τους. Προφανώς ο στόχος τους ήταν να εγκατασταθούν στην Αίγυπτο, και όχι απλά να τη λεηλατήσουν. 
   Οι εισβολείς εισχώρησαν ορμητικά στο αιγυπτιακό έδαφος φθάνοντας έως την Οαση Φαράφρα και τον Κανωπικό βραχίονα του Νείλου (Δέλτα). 
   Ο φαραώ Μερνεφθά κινητοποίησε τον στρατό, αντιμετώπισε τους εισβολείς και τους νίκησε προκαλώντας τους βαριές απώλειες (1229 π.Χ.).

   Λίγο μετά το 1200 πΧ, η εντεινόμενη κατάσταση πείνας και αναρχίας στο μυκηναϊκό Αιγαίο και στη δυτική Μικρά Ασία, επέφερε τη συγκρότηση του Υστερου «κύματος» των Λαών της Θάλασσας. 


   Πλήθη αποκαρδιωμένων ανθρώπων από αυτές τις περιοχές, άρχισαν να συγκεντρώνονται στις δυτικές μικρασιατικές ακτές συγκροτώντας μία «ανθρώπινη χιονοστιβάδα» όπως έχει χαρακτηρισθεί. 

   Οι λαοί που σχημάτισαν τη νέα φυλετική ένωση ήταν οι Πελεσέτ/Πουλαστί (Φιλισταίοι/Πελασγοί), Σακαλάσα/Σεκελές (από τη Σαγαλασσό της Πισιδίας;), Ντενυέν/Ντανούνα (μάλλον Δαναοί), Βεσβές (Weshwesh, από τη δυτικομικρασιατική Ιασό ή την Ασσό;), Καρκίσα (Καρία-Κάρες;) και Τζεκκέρ (Τεύκροι/Τρώες ή Θράκες;). 
   Είναι αποδεκτό ότι οι Πελεσέτ/Φιλισταίοι και πιθανώς και οι Ντενυέν κατείχαν σημαντική ή αρχηγική θέση μεταξύ των εισβολέων, όπως διακρίνεται στα αιγυπτιακά ανάγλυφα και πηγές και στη μετέπειτα πορεία των Φιλισταίων. 

   Συγκροτήθηκε μία ισχυρή χερσαία στρατιά Λαών της Θάλασσας, η οποία άρχισε να μετακινείται τόσο προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, στη χιτιττική επικράτεια, όσο και κατά μήκος των νοτίων ακτών της. 
   Παράλληλα με όσους βάδιζαν κατά μήκος των ακτών, κινείτο ο πολυάριθμος και καλά εξοπλισμένος στόλος των Λαών της Θάλασσας. 
   Η πάλαι ποτέ πανίσχυρη Χιττιτική «αυτοκρατορία» ήταν το πρώτο θύμα της ανθρώπινης «θεομηνίας». 
   Το Χιττιτικό Κράτος εξαφανίσθηκε, σύντομα και ο ίδιος ο λαός των Χετταίων, και η πρωτεύουσα Χαττούσας μετατράπηκε σε πυρπολημένα ερείπια. 
   Σύντομα την ίδια τύχη είχε η Ουγκαρίτ, η λαμπρότερη χαναανική πόλη, και άλλες πλούσιες πόλεις της Συρίας-Φοινίκης: οι Καρχεμίς, Αλέππο (Χαλέπι), Ζιντσιρλί (σύγχρονη ονομασία), Αλαλάχ, Χαμάθ, Τελλ Αμπού Χαουάμ (σύγχρονη ονομασία), Σιδών, Τελλ Σουκάς (σύγχρονη ονομασία) κ.ά. 


   Οι Λαοί της Θάλασσας διέλυσαν και τα φυλετικά βασίλεια της περιοχής, όπως το Αμουρρού των Αμορραίων. Τα στίφη των εισβολέων σάρωσαν και τις μεταγενέστερες Φοινίκη και Παλαιστίνη, καταλύοντας τον αιγυπτιακό έλεγχο σε αυτές. 
   Η σειρά της ίδιας της Αιγύπτου πλησίαζε. 
   Όπως έδειξε η αρχαιολογική έρευνα, η καταστροφή των μικρασιατικών και χαναανικών πόλεων υπήρξε ριζική. 
Οι εισβολείς άφησαν πίσω τους στάχτες και ερείπια, χωρίς να εγκατασταθούν 
στις εκτάσεις που κατέστρεψαν.
Απεικόνιση πολεμικού πλοίου των Λαών
της Θάλασσας (άνω) και των Αιγυπτίων
(κάτω) από τη ναυμαχία μεταξύ τους.
Προέρχεται από αιγυπτιακά ανάγλυφα
του ανακτόρου του Ραμσή Γ΄
στο Μεντινετ Χαμπου.

   Περί το 1190 π.Χ. ή λίγο αργότερα, 
οι εισβολείς διάβηκαν τα ανατολικά αιγυπτιακά σύνορα, πιθανώς κοντά στο μεταγενέστερο Πηλούσιο. 

   Εκεί δόθηκε η αποφασιστική χερσαία μάχη και σχεδόν ταυτόχρονα δόθηκε η αποφασιστική ναυμαχία στον ποταμό Νείλο, όπου είχε διεισδύσει ο στόλος των Λαών της Θάλασσας.

   Οι πολεμιστές και ο στόλος των τελευταίων βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον πανέτοιμο αιγυπτιακό στρατό και στόλο του φαραώ Ραμσή Γ΄. 

   Μετά από μία αμφίρροπη και πολυαίμακτη σύγκρουση στον Νείλο και στην ξηρά, με πολλά θύματα κυρίως από την πλευρά των Λαών της Θάλασσας, οι Αιγύπτιοι συνέτριψαν και διασκόρπισαν τους εισβολείς. 
   Η Αίγυπτος ήταν η μόνη χώρα της ανατολικής Μεσογείου που διασώθηκε από τις μεταναστεύσεις και τις εισβολές των περίφημων Λαών της Θάλασσας.

   Οι εισβολές των Λαών της Θάλασσας δεν είχαν προηγούμενο, επειδή σάρωσαν μία μακροχρόνια «παραδοσιακή» αυτοκρατορία, τη Χιττιτική, εξαφάνισαν από το πρόσωπο της γης πανάρχαιες και ισχυρές πόλεις οι οποίες δεν επανιδρύθηκαν ποτέ και αλλοίωσε τη σύνθεση του πληθυσμού της Μικράς Ασίας, της Χαναάν, και της Ιταλίας και των νησιών της. 
   Σταδιακά οι φρυγικοί λαοί κατέλαβαν τη Χώρα του Χάττι (Χιττιτικός εδαφικός πυρήνας), οι Φιλισταίοι και άλλοι Λαοί της Θάλασσας εγκαταστάθηκαν στην Παλαιστίνη. Αρκετές ομάδες Λαών της Θάλασσας (μάλλον Σερντέν, Σεκελές, Τερές και Λούκκα) φαίνεται πως έπλευσαν στην ιταλική περιοχή, μην έχοντας άλλη επιλογή. 
   Δεν μπορούσε να υπάρξει επιστροφή στις κατεστραμμένες πατρίδες τους και οι Αίγυπτος και Λιβύη έμειναν «κλειστές» για εκείνους μετά την ήττα τους. Η μόνη διέξοδος ήταν η δυτική Μεσόγειος και ειδικά οι πλησιέστερες χώρες, δηλαδή η Ιταλία και τα περιβάλλοντα νησιά.


Πολεμιστές Σερντέν από τα ανάγλυφα
του ανακτόρου του Ραμσή Γ΄
Οι Λαοί της Θάλασσας απεικονίζονται ικανοποιητικά στα αιγυπτιακά ανάγλυφα, αν και η εμφάνιση αρκετών από αυτούς παραμένει αντικείμενο διαφωνιών, περισσότερο για τους Λούκκα, Εκβές και Βεσβές.

Υπάρχουν επίσης αντιστοιχίες των απεικονίσεων αυτών με εκείνες των ίδιων μάλλον λαών σε παλαιότερα χιττιτικά ανάγλυφα (αρκετοί υπήρξαν σύμμαχοι των Χετταίων). 

Το κύριο κοινό ενδυματολογικό στοιχείο τους ήταν το πτυχωτό ή θυσανωτό περίζωμα, κοινό σε πολλές παραλλαγές στις μυκηναϊκή Ελλάδα, Μικρά Ασία και Χαναάν.
   Μερικοί πολεμιστές ίσως έφεραν και δερμάτινες ή λινές προστατευτικές λωρίδες (πτέρυγες) πάνω από το συγκεκριμένο ένδυμα. Οι Πελεσέτ, Σερντέν και ίσως οι Τζεκκέρ και Ντενυέν, φορούν μεταλλικούς ή βύρσινους (δερμάτινους) θώρακες. Οι Σεκελές και Τερές φορούν μάλλον αρθρωτές θωρακίσεις από λινό ή δέρμα
   Το «υψηλό στέμμα» όπως έχει αποκληθεί, το οποίο φέρουν οι Ντενυέν, Πελεσέτ και Τζεκκέρ, μάλλον δεν ήταν κατασκευασμένο από φτερά όπως είχε θεωρηθεί εσφαλμένα, αλλά συνιστούσε έναν κεφαλόδεσμο ο οποίος περιέκλειε απολήξεις δερμάτινων ή λινών λωρίδων, ή αλογότριχες ή τα μαλλιά του πολεμιστή που στέκονταν όρθια-άκαμπτα με τη χρήση λεμονοχυμού ή ασβεστόνερου. 
   Ο κεφαλόδεσμος που συγκρατούσε τις απολήξεις όποιου υλικού, ήταν μάλλον δερμάτινος και ίσως διακοσμημένος, και δενόταν με δερμάτινους ιμάντες κάτω από το πηγούνι. 
   Το συγκεκριμμένο «στέμμα» συναντάται και σε απεικονίσεις Μικρασιατών συμμάχων των Χετταίων, σε μυκηναϊκές απεικονίσεις (π.χ. ο πρώτος πολεμιστής στο περίφημο «Αγγείο των Πολεμιστών») και αργότερα είναι χαρακτηριστικό των Φιλισταίων της Παλαιστίνης.

   Οι Σερντέν φορούν ένα χαρακτηριστικό κράνος με κέρατα, το οποίο φέρεται και από τους Μυκηναίους της περιόδου και υπάρχει σε αγάλματα πολεμικών θεών από τη Σαρδηνία, την Κορσική και την Κύπρο, δηλαδή νησιά στα οποία εγκαταστάθηκαν οι πρώτοι. 
   Εντυπωσιακά είναι τα επιμήκη ξίφη των Σερντέν, με μήκος πιθανώς άνω του ενός μέτρου, κατάλληλα περισσότερο για διατρητικό πλήγμα. Κατά τα άλλα, είναι οπλισμένοι με ακόντια και στρογγυλές ασπίδες μετρίου μεγέθους. 
   Οι τελευταίες ήταν πιθανώς από ξύλινο στέλεχος καλυμμένο με δέρμα (μερικές ίσως καλυμμένες με ορείχαλκο) και ενισχυμένες με ορειχάλκινους ομφαλούς. 
   Τα ίδια περίπου όπλα φέρουν και οι άλλοι βαριά οπλισμένοι μάχιμοι των Λαών της Θάλασσας (κυρίως Πελεσέτ και Ντενυέν) αλλά τα κράνη είναι διαφορετικά και τα ξίφη τους ήταν συνήθως μικρότερου μήκους. Γενικά, τα κράνη των Λαών της Θάλασσας ήταν είτε ορειχάλκινα, είτε δερμάτινα.

   Οι θώρακες που φορούν κυρίως οι Σερντέν και οι Πελεσέτ είναι μάλλον ορειχάλκινοι ή (λιγότερο πιθανό) βύρσινοι. Είναι ουσιαστικά όμοιοι με τους υστερομυκηναϊκούς θώρακες της εποχής, και ομοιάζουν πολύ με τους θώρακες του πολιτισμού των «Πεδίων των τεφροδόχων Υδριών» της κεντρικής Ευρώπης.     Όπως έχει υποτεθεί, οι συγκεκριμένοι θώρακες προέρχονται απευθείας από την περίφημη μυκηναϊκή αρματική πανοπλία των Δενδρών που ανασκάφηκε στην Αργολίδα, από την οποία αφαιρέθηκε το περιλαίμιο έλασμα και η θωράκιση του σώματος από τη μέση και κάτω, και διατηρήθηκε μόνο η θωράκιση του κορμού. 
   Οι νέες συνθήκες πολεμικής τέχνης που επικράτησαν, κατέστησαν σχεδόν άχρηστα τα ελάσματα που αφαιρέθηκαν. Όπως φαίνεται, οι ορειχάλκινες επιωμίδες και το κάτω μέρος του θώρακα των Λαών της Θάλασσας και των Μυκηναίων, ακολουθούν την ανθρώπινη ανατομία.
Μυκηναϊκή πανοπλία
Δενδρών.
Η απόδοση των Λαών της Θάλασσας στα αιγυπτιακά ανάγλυφα, όπου φαίνονται λυγερόκορμοι (με λεπτοφυή κορμό), με καλή σωματική διάπλαση και μάλλον δολιχοκέφαλοι, δεν αφήνει αμφιβολία ότι η συντριπτική πλειοψηφία τους ανήκε στον μεσογειακό ανθρωπολογικό τύπο. 

Είναι ο μορφολογικός τύπος που επικρατούσε τη συγκεκριμένη περίοδο στη δυτική Μικρά Ασία, στο Αιγαίο, στη Θράκη και στην Ελλάδα. Επίσης επικρατούσε στην Ιταλία, στα περιβάλλοντα νησιά και στη δυτικότερη Ευρώπη, αλλά η πιθανότητα καταγωγής μερικών Λαών της Θάλασσας από εκεί, τείνει να απορριφθεί.

Οι περισσότεροι πολεμιστές ήταν πεζοί, αλλά υπήρχαν και σώματα αρμάτων.


Map copyright: Ian Mladjov


ΠΙΝΑΚΑΣ: ΟΙ ΛΑΟΙ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΚΑΙ ΛΙΒΥΕΣ ΣΥΜΜΑΧΟΙ ΤΟΥΣ


  - Οι τέσσερις πρώτες στήλες περιλαμβάνουν τα εθνωνύμια των Λαών της Θάλασσας και των Λιβύων που μνημονεύουν οι αιγυπτιακές πηγές κατά τη βασιλεία των αναφερόμενων φαραώ. 
  - Η πέμπτη στήλη περιλαμβάνει τα αντίστοιχα εθνωνύμια των χιττιτικών πινακίδων της πρωτεύουσας Χαττούσας. 
  - Η τελευταία στήλη περιλαμβάνει τις συνηθέστερες ταυτοποιήσεις των αναφερόμενων λαών με χώρες, έθνη ή πόλεις των ελληνικών Κλασσικών πηγών.   - Τα εθνωνύμια σημειώνονται ακριβώς όπως αναγνώσθηκαν στην αιγυπτιακή ιερογλυφική και χιττιτική γραφή (σήμερα αποδίδονται με λατινικούς χαρακτήρες).





Αμένοφις  Γ΄
 Ραμσής  Β΄
 Μερνεφθά
 Ραμσής  Γ΄
 Χαττούσας
   Ταυτοποίηση
 Lukka
 Lukka 
 Lukka
-
 Lukka
 Λύκιοι,  Λούβιοι
 Sharden
 Sherden
 Sharden
-
-
 Σαρδώνιοι  Λυδίας,  Σάρδεις,   ν.Σαρδηνία,  Κόρσοι    (Κορσική)
-
 Eqwesh,    Akaiwasha
-
-
 Αχαιοί,  ν.  Κέως,  ν.  Κως
-
-
 Teresh
-
 Taruisa
 Τυρρηνοί  Λυδίας,  Τυρρηνοί/  Τυρσηνοί-Ετρούσκοι/Τούσκοι  (Τοσκάνη)
-
 Shekelesh
 Shekelesh 
 Sikalayu
 Σαγαλασσός  Πισιδίας,  Σίκουλοι (Σικελία)
-
 Qarqisha
-
 Qayqusha
 Karkisa
 Κάρες
-
-
-
 Weshwesh
-
 Ιασός,  Ασσος  Τρωάδας  (Wassos)
 Danuna
-
-
 Danyen
 Daniyawana
 Δαναοί
-
-
-
 Tjekker
-
 Τεύκροι  (Τρώες),  Θράκες
-
-
-
 Peleset
-
 Φιλισταίοι,  Πελασγοί,    Φλεγύες,  Πύλιοι
-
 Labu
 Labu
 Labu
-
 Λίβυες  (το  ομώνυμο  φύλο)
 Meshwesh
 Meshwesh;
 Meshwesh
-
 Μάξυες  Κυρηναϊκής
-
-
-
 Asbata
-
 Ασβύσται  Κυρηναϊκής
-
-
-
 Shayu
-
;
-
-
-
 Hasa
-
 Αύσαι  Λιβύης
-
-
-
 Baqan
-
;




Μία εξαίρετη και αρχαιολογικά ακριβής απεικόνιση από τον Igor Dzis, 
της ναυμαχίας ανάμεσα σε Λαούς της Θάλασσας και Αιγυπτίους, 
στο Δέλτα του Νείλου (Copyright: Igor Dzis 2010)




ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
(1) ANCIENT HISTORY- First edition, Cambridge University Press, 1925-1930.
(2) ANCIENT HISTORY- New edition, Cambridge University Press, 1989-1999.
(3) Desborough V.R.: THE LAST MYCENAEANS AND THEIR SUCCESORS, Oxford, 1964.
(4) Breasted, J.H., ANCIENT RECORDS OF EGYPT, vols. III, IV, Chicago, 1906.
(5) ARCHAEOLOGIA HOMERICA, vols. I-III, Gottingen, 1967-1970.

Κυριακή, 21 Δεκεμβρίου 2014

..to The Women of Paris: The Greeks, Born to be Liberal


 The Greek Heroine
...to the women of Paris
"The Greeks, born to be liberal, will owe their independence
only to themselves. So I don't ask your intervention to force
your compatriots to help us.  But only to change the idea of
sending help to our enemies.   The war spreads the horrible

 death..." 
      Manto Mavrogenous

      A rich woman, she spent all her fortune for the Hellenic cause. Under her encouragement, her European friends contributed money and guns to the revolution. 
   Was a Greek heroine of the Greek War of Independence. Manto Mavrogenous (Greek: Μαντώ Μαυρογένους) (1796 - July 1848)  

   She was born in Trieste, then in the Austrian Empire, now part of Italy. Manto was daughter of the merchant and member of the Filiki Eteria, Nikolaos Mavrogenes, and Zacharati Chatzi Bati.    One of her ancestors, the great-uncle of her father, Nicholas Mavrogenes, was dragoman of the Ottoman Empire's fleet and Prince of Wallachia.

Πέμπτη, 18 Δεκεμβρίου 2014

It's Possible to be exposed to Radiation From the Sun and Cosmic Rays ?



   University of California Berkeley    1.   

   A new study suggests that Earth’s magnetic field could take just 100 years to flip - and there’s evidence it could happen again in a couple of thousand years.



   We think of north and south as being pretty constant, but the Earth’s magnetic field has flipped many times throughout the planet’s history, generally without causing huge catastrophes.

   The Earth’s magnetic field is dipole, like that of a magnet, which means it has two opposite poles. Usually this magnetic field maintains the same intensity for thousands to million of years, but for unknown reasons, it occasionally weakens and reverses direction, a process that scientists previously thought took thousands of years.

Τετάρτη, 17 Δεκεμβρίου 2014

...Eίχαν Aρπάξει Ακόμη και τα Κορδόνια των Παπουτσιών Μας


«Οι Γερμανοί έχουν αρπάξει από τους Έλληνες ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους».
                                  Μπενίτο Μουσολίνι
 


  Τον Οκτώβριο του 1940, η Ελλάδα υποχρεώθηκε να μπει στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με την απρόκλητη εισβολή των στρατευμάτων του Μουσολίνι στην Ήπειρο. Ο Χίτλερ, για να σώσει τον Μουσολίνι από μία ταπεινωτική ήττα, εισέβαλε στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941. 
    Η Ελλάδα λεηλατήθηκε και ερειπώθηκε από τους Γερμανούς όσο καμία άλλη χώρα κάτω από την κατοχή τους. Σύμφωνα με τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, τουλάχιστον 300.000 Έλληνες πέθαναν από την πείνα-άμεσο αποτέλεσμα της Γερμανικής λεηλασίας. 
    Ο Μουσολίνι παραπονέθηκε στον Υπουργό του των Εξωτερικών, Κόμη Τσιάνο, «Οι Γερμανοί έχουν αρπάξει από τους Έλληνες ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους».   Η Γερμανία και η Ιταλία επέβαλαν στην Ελλάδα όχι μόνο υπέρογκες δαπάνες κατοχής, αλλά και ένα αναγκαστικό δάνειο (κατοχικό δάνειο) ύψους 3,5 δισεκατομμυρίων δολλαρίων.

   Ο ίδιος ο Χίτλερ είχε αναγνωρίσει την υποχρέωση της Γερμανίας να πληρώσει αυτό το χρέος και είχε δώσει οδηγίες να αρχίσει η διαδικασία πληρωμής του. Μετά το τέλος του πολέμου, η Συνδιάσκεψη των Παρισίων επιδίκασε στην Ελλάδα 7,1 δισεκατομμύρια δολάρια για πολεμικές επανορθώσεις έναντι της Ελληνικής απαίτησης 14,0 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
   Η Ιταλία πλήρωσε στην Ελλάδα το μερίδιο της από το κατοχικό δάνειο.Η Ιταλία και η Βουλγαρία πλήρωσαν πολεμικές επανορθώσεις στην Ελλάδα, και η Γερμανία πλήρωσε πολεμικές επανορθώσεις στην Πολωνία το 1956 και στην Γιουγκοσλαβία το 1971. Η Ελλάδα απαίτησε από την Γερμανία την πληρωμή του κατοχικού δανείου το 1945, 1946, 1947, 1964, 1965, 1966, 1974, 1987, και το 1995.

   Παρά ταύτα η Γερμανία αρνείται συστηματικά να πληρώσει στην Ελλάδα τις υποχρεώσεις της που απορρέουν από το κατοχικό δάνειο και τις πολεμικές επανορθώσεις. Το 1964, ο Γερμανός Καγκελάριος Erhard υποσχέθηκε την πληρωμή του δανείου μετά την ενοποίηση της Γερμανίας, που πραγματοποιήθηκε το 1990.


   Ενδεικτικό της σημερινής αξίας των Γερμανικών υποχρεώσεων προς στην Ελλάδα είναι το ακόλουθο: εάν χρησιμοποιηθεί σαν τόκος ο μέσος τόκος των Κρατικών Ομολόγων των ΗΠΑ από το 1944 μέχρι το 2010, που είναι περίπου 6%, η σημερινή αξία του κατοχικού δανείου ανέρχεται στα 163,8 δισεκατομμύρια δολάρια και αυτή των πολεμικών επανορθώσεων στα 332 δισεκατομμύρια δολάρια.


   Στις 2 Ιουλίου 2011, ο Γάλλος οικονομολόγος και σύμβουλος της Γαλλικής κυβέρνησης Jacques Delpla δήλωσε ότι οι οφειλές της Γερμανίας στην Ελλάδα για το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ανέρχονται σε 575 δισεκατομμύρια δολάρια (Les Echos, Saturday, July 2, 2011).


   Ο Γερμανός ιστορικός οικονομολογίας Dr. Albrecht Ritschl συνέστησε στην Γερμανία να ακολουθήσει μία περισσότερο μετριοπαθή πολιτική στην ευρωκρίση του 2008-2011, διότι ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη δικαιολογημένων απαιτήσεων για πολεμικές επανορθώσεις του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου (Der Spiegel, June 21, 2011,  guardian.co.uk,  June 21, 2011).


   Οι Γερμανοί δεν άρπαξαν από τούς Έλληνες μόνο «ακόμη και τα κορδόνια των παπουτσιών τους».

   Στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα έχασε 13% του πληθυσμού της. Ένα μέρος αυτού του πληθυσμού χάθηκε στην μάχη, αλλά το μεγαλύτερο ποσοστό χάθηκε από την πείνα και τα εγκλήματα πολέμου των Γερμανών.

   Οι Γερμανοί δολοφόνησαν τούς κατοίκους 89 Ελληνικών πόλεων και χωριών, έκαψαν περισσότερα από 1700 χωριά και εκτέλεσαν πολλούς από τους κατοίκους αυτών των χωριών. Μετέτρεψαν την χώρα σε ερείπια, και λεηλάτησαν τους αρχαιολογικούς της θησαυρούς.


   Ζητούμε από την Γερμανική Κυβέρνηση να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της προς την Ελλάδα, πού εκκρεμούν για πολλές δεκαετίες, πληρώνοντας το αναγκαστικό κατοχικό δάνειο, και πολεμικές επανορθώσεις ανάλογες των υλικών ζημιών, των εγκλημάτων και των λεηλασιών που διέπραξε η πολεμική μηχανή των Γερμανών.

___________________________________
                                     
"ΕΛΕΓΧΟΣ"

Κυριακή, 30 Νοεμβρίου 2014

Ένα 'Νησί Θωρηκτό' που ... δεν θέλει να ξεχαστεί






   Αν έχετε δει στον κινηματογράφο το έργο του Τζαίημς Μπόντ "Skyfall", τότε σίγουρα οι φωτογραφίες θα σας φανούν γνώριμες. Θα θυμηθείτε, το συγκεκριμένο, κατασκευασμένο από σκυρόδεμα, νησί "Hashima" στην Ιαπωνία, – φωλιά του Ραούλ Σίλβα, του θανάσιμου τρομοκράτη του κυβερνοχώρου, που υποδύεται ο Javier Bardem.

   Σχεδόν σαράντα χρόνια μετά την εγκατάλειψη από τους ανθρώπους, το νησί Hashima στην Ιαπωνία, παραμένει άψυχο, και απολύτως μη κατοικήσιμο. 

Πέμπτη, 27 Νοεμβρίου 2014

Των Ελλήνων οι Κοινότητες



. "Ελλην".... Σημαίνει Φώς καί Πνεύμα - Σημαίνει Ανθρωπος καί Εξανθρωπιστής -Σημαίνει Αρετή καί Κάλος κι Ανδρεία- Σημαίνει Ελευθερία καί Δίκαιον καί σεβασμό Ετεροδόξων.

    . "Ελλην"  Σημαίνει Αρμονία καί Ηθος καί Ερως γιά τήν Φύση καί τόν Κόσμο.




"ΟΥΚ ΕΙΘΙΣΤΑΙ ΤΟΙΣ ΕΛΛΗΣΙ ΠΡΟΣΚΥΝΕΕΙΝ"

       Oι Έλληνες, δεν «έκυπτον», ούτε και όταν προσευχόταν. Είναι γνωστό ότι επικαλούνται τους επουράνιους θεούς δι’ απλής ανατάσεως των χεριών, «άρσεως», εξ ου αρα = προσευχή, αράομαι = προσεύχομαι.

«Η προσκύνησις ανθρώπου από άνθρωπο αντιμετωπίζετο και ώς μεγάλη βλακεία και αφέλεια». Γράφει ο Φιλόστρατος, στον βίο Απολλωνίου του Τυανέως Κέφ. XXVII

Και φυσικά οι Έλληνες ήταν φίλοι και όχι δούλοι των Θεών τους. «Ω φίλε ΠΑΝ, και σεις άλλοι θεοί…» έλεγε ο Σωκράτης…


ΕΛΛΗΝ …Ο ΟΡΙΣΜΟΣ:  
"Τό νά αυτοτιτλοφορείσαι "Ελλην" καί τό νά έχης συνείδηση τί"  είναι δύο διαφορετικά πράγματα. "Ελλην" δέν είναι νά έχης ταυτότητα καί υπηκοότητα αυτού τού Κράτους πού θέλει, χωρίς νά τ' αξίζη, νά λέγεται "Ελλάς".  Βαρύ τό φορτίο τής κληρονομιάς ενός τέτοιου ονόματος καί λίγοι έχουν τό δικαίωμα νά τό φέρουν.  Περικλής Γιαννόπουλος (1870-1910) 


Οι Έλληνες Είχαν Ιδρύσει πάνω από 1500 Πόλεις  Αποικίες και είχαν Πληθυσμό κοντά στα 20 Εκατομμύρια !






     Μέχρι το τέλος του 2ου αιώνα π.Χ είχαν καταγραφεί από τους γεωγράφους της αρχαιότητας πάνω από 1500 Ελληνικές πόλεις και αποικίες στις περιοχές της Μεσογείου, Ελληνικής Χερσονήσου (Βαλκάνια), Ευξείνου Πόντου και Βόρειας Αφρικής!!!

   Μάλιστα οι πιο μετριοπαθείς εκτιμήσεις αναφέρουν ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν φτάσει συνολικά τον 3ο αιώνα π.Χ κοντά στα 20.000.000! Η Αθήνα στο απόγειό της είχε πληθυσμό κοντά στις 500.000 κατοίκους ενώ μόνο η Σικελία έφτασε μέχρι και τους 1.000.000 Έλληνες!  Γι' αυτό άλλωστε και εκείνη η περιοχή ονομαζόταν «Μεγάλη Ελλάδα», επειδή έφτασε να έχει πληθυσμό Ελλήνων μεγαλύτερο από την κυρίως Ελλάδα!

   Μπορεί σήμερα η Ελλάδα να έχει περιοριστεί στα σημερινά της σύνορα, όμως η αρχαία κλασσική Ελλάδα αδιαμφισβήτητα ήταν η κοσμοκράτειρα δύναμη του τότε κόσμου.
Οι θαλασσοπόροι και ποντοπόροι Έλληνες είχαν καταφέρει να αποικίσουν σε παρθένες τότε περιοχές περισσότερες από 1500 πόλεις σε κάθε γωνία του τότε γνωστού κόσμου!
   Ποτέ δεν επέλεγαν τυχαία τα σημεία όπου θα έκτιζαν τις νέες αποικίες…  Πάντοτε είχαν συγκεκριμένες οδηγίες από τα ιερατεία των μητροπολιτικών πόλεων για το πού και πώς θα κτίσουν τη νέα πόλη.
   Κάθε καινούρια Ελληνική πόλη έπρεπε οπωσδήποτε να είχε τείχη, στρατώνες, ναό στον πολιούχο θεό, αγορά, σχολεία ή ακαδημίες, θέατρα, ωδεία, γυμνάσια, αποθήκες, εργαστήρια, υδραγωγεία, λουτρά, αποχετευτικό σύστημα αλλά και να είναι οπωσδήποτε χτισμένη με καλαισθησία και αρμονία με το περιβάλλον!
   Αυτοί ήταν οι αρχαίοι Έλληνες! Ανήσυχα πνεύματα, δημιουργικοί, εφευρετικοί, λεπτολόγοι με υψηλό το αίσθημα της φιλοπατρίας, και φυσικά πραγματικά προοδευτικοί!
Από αυτούς σήμερα πρέπει να αποκτήσει όραμα και η νέα γενιά για να ξαναποκτήσει και πάλι η Ελλάδα την θέση που της αξίζει στο παγκόσμιο στερέωμα!  
pan-ellinismos- hellasforce.com - http://lithosfotos.blogspot.gr/2014/11/1500-20.html


"ΕΛΕΓΧΟΣ"

Σάββατο, 22 Νοεμβρίου 2014

Η Αμαζόνα της Θάλασσας...





...Πικραμένη, Πάμπτωχη 
και Λησμονημένη

    Γυναίκα με εύθραυστη ομορφιά, λεπτή και λυγερή κορμοστασιά, μεγαλωμένη με ευρωπαϊκή ανατροφή και παιδεία. 
   Μορφώθηκε με επιμέλεια. 
   Προικισμένη με έναν γλυκύτατο χαρακτήρα. Αλλά όταν μιλάει για την ελευθερία της πατρίδας της, φλογίζεται, 
η συζήτηση ζωντανεύει και τα λόγια της κυλάνε με μία φυσική ευγλωττία που σου κρατούν την ανάσα.

   Μόλις ξέσπασε η Επανάσταση, κατέβηκε στην Ελλάδα, εγκαταστάθηκε στην Μύκονο, τόπο καταγωγής της μητέρας της και ξεσήκωσε τους κατοίκους εναντίον των Τούρκων.  
                                                       
       Από τις αρχές της Ελληνικής Επανάστασης, στα τέλη της άνοιξης του 1821, η Μαυρογένη είχε δημιουργήσει στο νησί της την Μύκονο ένα σώμα 150 στρατιωτών, που εξοπλίστηκαν και μισθοδοτούνταν από αυτήν, με προοπτική να περάσουν στην Πελοπόννησο και να ενωθούν με τα εκεί επαναστατημένα στρατεύματα. 

   Η Μαντώ είχε ήδη ναυλώσει για τον σκοπό αυτό το «βριγάνδιον»  (τύπος ιστιοφόρου πλοίου) του καπετάν Μάρκου Νιόρδου, ωστόσο ο κατάπλους του οθωμανικού στόλου στην Σάμο, δημιούργησε μεγάλη αναταραχή και φόβο, ματαιώνοντας το σχέδιο της. Τμήμα του σώματος που η Μαντώ συντηρούσε, δηλαδή 50 στρατιώτες υπό τον Αντώνη Ράκα, ενώθηκαν με τις δυνάμεις που οι προύχοντες της Μυκόνου έστειλαν στην Σάμο για να βοηθήσουν στην απόκρουση της επιδρομής. 

   Η  μητέρα της έβλεπε με αγωνία όλη αυτή τη δράση της κόρης της και  την καλούσε να περάσει στην Τήνο για να ζητήσουν από εκεί καταφύγιο στην Ευρώπη...  Η Μαντώ απαντώντας, ίσως όχι μόνο στης μητέρα της,  δήλωσε ότι θα είναι η «υστερινή της πατρίδος μου ήτις αν το καλέσει η χρεία να μισεύσω, θέλω υπάγει μετά των στρατιωτών μου εις Πελοπόννησον».




Οικόσημο Οικογένειας Μαυρογένη


Μαγδαληνή Μαυρογένους.

  Η Μαντώ γεννήθηκε το 1796 στο χωριό Μαρμαρά της Πάρου, από γονείς αρχοντικής  καταγωγής, που πήραν την ρίζες τους, στις προβεβλημένες οικογένειες των ελλήνων των παραδουνάβιων περιοχών. 
   Απόγονοι των Ενετών Μοροζίνι, οι οποίοι πάλι προέρχονταν από το Βυζάντιο και είχαν επώνυμο MAVROGENO.  
   Οι Μαυρογένη διεσπάρησαν σε διάφορα μέρη σε πρώτη φάση μετά την άλωση της Κων/λεως το 1453. 
  
   Ο πατέρας της ήταν αδελφός του περίφημου Νικολάου Μαυρογένη, επί πολλά έτη  δραγουμάνου του στόλου (1770-1786) και εν συνεχεία ηγεμόνα της Βλαχίας 
(1786-1790). Η μητέρα της ήταν γόνος επιφανούς κοινωνικά οικογένειας της Μυκόνου. 
   Μεγάλωσε έτσι σε ένα προηγμένο πολιτισμικά και κοινωνικά περιβάλλον, που της χάρισε ευάγωγη παιδεία με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, αλλά και την γνώση ξένων γλωσσών. Ηθικά εφόδια ασυνήθη για τις ελληνοπούλες της εποχής, σε μια Ελλάδα που στέναζε απο το «βαρύν και απαραδειγμάτιστον ζυγόν» της οθωμανικής δουλείας. 

   Ο πατέρας της Μαντούς ήταν εξέχον μέλος της Φιλικής Εταιρείας, στους κόλπους της οποίας μύησε και την ίδια από το 1820. Το ξέσπασμα της επανάστασης βρήκε την νεαρή Μαντώ –μια λυγερόκορμη υψηλή κοπέλα, με ωραία μάτια και λεπταίσθητη όμως ιδιοσυγκρασία– στην Τήνο με τον θείο της ιερέα και Φιλικό παπα-Μαύρο, ο οποίος την εισήγε ακόμα πιο βαθιά στην μεγάλη υπόθεση της εθνεγερσίας και προσέφυγαν μαζί, στην γενέθλια γη της Μυκόνου. 
   Η νεαρή αρχοντοπούλα νοιώθει ότι έχει ιερό χρέος έναντι της πατρίδας και παίρνει την μεγάλη απόφαση.  Θα προσφέρει όλη την περιουσία της στον αγώνα και θα συνδράμει παράλληλα με όλη της την φυσική και ηθική της ικμάδα την επανάσταση. 
   Προσφέρει στον αγώνα 700.000 γρόσια, ποσό μαμούθ για την εποχή. Ενώ το 1826, δεν θα διστάσει δίνοντας ένα ακόμα μάθημα ηθικού μεγαλείου, να εκποιήσει τα κοσμήματά της, προκειμένου αυτά να διατεθούν για την περίθαλψη 2.000 Μεσολογγιτών που σώθηκαν μετά την ηρωική τους Έξοδο. 
   Εξοπλίζει καράβια με δικά της έξοδα και αποδύεται σε έναν πολυμέτωπο αγώνα για την ελευθερία. Πρώτο της μέλημα, να απαλλάξει τις Κυκλάδες από τους πειρατές που τις καταλήστευαν και ασκούσαν ηθική τρομοκρατία στους επαναστατημένους Έλληνες, οι οποίοι περισσότερο από ποτέ τότε, έπρεπε να βρουν ελεύθερους τους θαλάσσιους δρόμους, για να στηρίξουν ναυτικά τον αγώνα. 
   Παράλληλα συγκροτεί πάλι "ιδίοις εξόδοις" σώμα πεζών και υπό την αρχηγία της, ανέλαβε την υπεράσπιση της Μυκόνου. Ενώ ακόμα συγκροτεί στόλο από έξι πλοία που τον προσαρτά στα πλοία του μεγάλου μας ναυάρχου Τομπάζη, για να υποστηρίξει τις σπουδαίες ναυτικές του επιχειρήσεις. Κατόπιν η φλογερή ελληνίδα που δονείται από   το   ευγενές όραμα της ελευθερίας, συγκροτεί σώμα πεζικού, που αποτελούνταν απο 16 λόχους των πενήντα ανδρών και υπό την ηγεσία της, συμμετέχει στην εκστρατεία της Καρυστίας. 
   
   Θα συμμετάσχει ακόμα σε πολύ κρίσιμες μάχες για την έκβαση του αγώνα στην Φθιώτιδα και την Λιβαδειά και στο Πήλιο παρά τω πλευρώ του Γρηγορίου Σάλα. Μετά την συμμετοχή της σ΄αυτές τις μάχες επανακάμπτει στην αγαπημένη της Μύκονο, όπου αποδύεται σε μια πολυσχιδή προσπάθεια τροφοδοσίας του στόλου μας. 
   Μέρα με την μέρα το ηρωικό πρότυπο θυσίας και ανιδιοτέλειας για την πατρίδα της Μαντούς, μεταδίδεται σαν τον άνεμο και η φήμη της σε σύντομο διάστημα ταξιδεύει πέρα από τα εθνικά σύνορα. 
   Ο ευγενής αγώνας της συνεγείρει τις φιλέλληνες γυναίκες της Γαλλίας και της Αγγλίας και η Μαντώ εκμεταλλευόμενη την γλωσσομάθειά της, τους αποστέλλει πατριωτικές επιστολές, μέσω των οποίων προσπαθεί να γονιμοποιήσει και να επεκτείνει τα αισθήματα πατριωτικής αλληλεγγύης τους. 



Αποσπάσματα των Επιστολών προς την Ευρώπη


   [...]
   «Οι Έλληνες, γεννημένοι φιλελεύθεροι, μόνο στον εαυτό τους θα οφείλουν την ελευθερία τους. Ώστε δεν επικαλούμαι τη μεσολάβησή σας για να διαθέσετε τους συμπατριώτες σας στο να μας στείλουν βοηθήματα, αλλά μόνο στο να τους μετατρέψετε την ιδέα του να στείλουν βοηθήματα στους εχθρούς μας….
   Ο πόλεμος σκορπίζει το φριχτό θάνατο στους δυστυχισμένους κάμπους μας. Στις έρημες πολιτείες το πένθος στις οικογένειες. Μια μάνα κλαίει το γιο της που πέθανε στις μάχες…μια γυναίκα περιμένει τον αγαπημένο της σύζυγο, που τον είδε να φεύγει αρματωμένος.   
   Δεν θα ξαναγυρίσει. Ο Τούρκος τον έσφαξαν… 
   Μικρά παιδιά θρηνούν, ζητούν απ’ τους διαβάτες τον σκοτωμένο από τους βαρβάρους πατέρα τους και τη μητέρα τους που πέθανε από τη θλίψη….
   Κλαίτε, γενναιόδωρες κυρίες; 

   Είναι αλήθεια πως οι πεδιάδες μας κοκκίνισαν από το αίμα των εχθρών, αλλά το αίμα τους αναμείχτηκε με άφθονο δικό μας. Ενώ το μέτωπό μας στεφανώνει η δάφνη, η πίκρα ποτίζει την καρδιά μας. Τα δάκρυά μας βρέχουν τους θριάμβους μας και η νίκη μας είναι πάντα πένθιμη
   Ε, λοιπόν, λησμονήσετε για μια στιγμή τις απολαύσεις σας και επικαλεσθείτε το τέλος των βασάνων μας….
   Κάμετε, ω δυνατές κυρίες, κάμετε ώστε να δοκιμάσουμε επί τέλους τη γλυκύτητα της Ειρήνης και της Ελευθερίας…» 

   Μια ακόμα επιστολή θα βοηθήσει αυτή τη μικρή προσπάθεια σύνθεσης ενός παζλ της προσωπικότητάς της. Σε γραπτή επικοινωνία με τον φιλέλληνα Μ. Ρεμπώ το 1821 όταν εκσπάζει η ελληνική επανάσταση, μας ξαφνιάζει το φλογερό πάθος της Μαντούς για την ελευθερία της Ελλάδος και την απαρασάλευτη πίστη της στην υπόθεση της εθνεγερσίας, έστω και αν παραστεί ανάγκη να τα δώσει όλα. Την περιουσία, την ζωή και την τιμή της.

«Δεν με νοιάζει τι θα γίνω αν είναι να λευτερωθεί η πατρίδα μου. Όταν θα έχω χρησιμοποιήσει όλα όσα μπορώ να διαθέσω για την ιερή υπόθεση της ελευθερίας, θα τρέξω στο στρατόπεδο των Ελλήνων για να τους ενθαρρύνω με την απόφασή μου να πεθάνω, αν χρειαστεί, για την ελευθερία.»
   Έτσι όλη η Ευρώπη παραμιλά για την μεγάλη ελληνίδα, που θυσιάζει ολάκερη την περιουσία της και τα ολόδροσά της νιάτα, για να προστρέξει με όλες της τις δυνάμεις την υπόθεση της εθνεγερσίας.


Ο Adam Friedel  κάνει την προσωπογραφία της, 
η οποία το 1827 κυκλοφορεί στο Λονδίνο και 
στο Παρίσι. Η προσωπογραφία αυτή της 
Μαντούς δημοσιεύτηκε τότε μεταξύ των 24 
προσωπογραφιών των επισημότερων 
αρχηγών της Ελληνικής Επανάστασης.

      Με τον Δημήτριο Υψηλάντη,  η Μαντώ,  παράλληλα με τη δράση της, έζησε και έναν μεγάλο έρωτα. Ήταν όμορφη, λεπτοκαμωμένη, με καλούς τρόπους και ευρωπαϊκή μόρφωση και κουλτούρα. 
   Ήταν δυνατόν να μην την ερωτευθεί ο Δημήτριος Υψηλάντης ;  Έγιναν ζευγάρι... και γρήγορα αρραβωνιάστηκαν.  Ο Υψηλάντης είχε υποσχεθεί ότι θα παντρευόταν την αγαπημένη του, μετά την απελευθέρωση της πατρίδας. 


    Ο Θεόδωρος Μπλανκάρ Theodore Blancard  το 1896  δημοσιεύει τη βιογραφία της Μαυρογένους με τίτλο, «Les Mavroyéni Histoire D' Orient», την οποία αφιερώνει: 
«εις τους Παρίους, Μυκονίους και Τηνίους, λίαν επιλήσμονας της δόξης των». 

   Απόσπασμα αναφορικά στη σχέση της Μαντώς Μαυρογένους με τον Δ. Υψηλάντη:

« Ενθυμούμαι ότι ο ιστορικός και δημοσιογράφος Ιωάννης Φιλήμων, ένας από τους συντρόφους του Δημητρίου Υψηλάντη, μου είχε περιγράψει ένα περιστατικό σχετικά με τη δεσποινίδα Μαντώ Μαυρογένους.

   »Όταν ο Δημήτριος Υψηλάντης εξέφρασε την πρόθεση να παντρευτεί τη δεσποινίδα Μαυρογένους, οι σύντροφοί του την πήραν, κατά τη διάρκεια μιας σύντομης απουσίας του Δημητρίου Υψηλάντη στο Ναύπλιο, την επιβίβασαν σε πλοίο και την έστειλαν στο νησί της, απειλώντας τη σε περίπτωση που επέστρεφε. Όταν επέστρεψε, ο Υψηλάντης θύμωσε πάρα πολύ και ήταν άρρωστος για πολλές ημέρες γιατί αγαπούσε τη δεσποινίδα Μαυρογένους, αλλά συγχώρησε τους συντρόφους του και, απ’ όσο γνωρίζω, δεν ξαναείδε τη φίλη του.

   »Κουβέντιασα για τη δεσποινίδα Μαντώ Μαυρογένους με τον Αλέξανδρο Ραγκαβή, πρώην υπουργό, και με την κυρία Δραγούμη, μητέρα του υπουργού Εξωτερικών.  Και οι δύο, μεγάλης ηλικίας πλέον, θυμούνται να έχουν δει και να έχουν ακούσει για τη Μαντώ Μαυρογένους όταν ήταν νέοι στο Ναύπλιο. Ήταν, μου είπαν, μια όμορφη προσωπικότητα, ψηλόσωμη, καλοφτιαγμένη και επιβλητική. Ντυνόταν με ευρωπαϊκά φορέματα, γεγονός σπάνιο για την εποχή.

   »Η κυρία Δραγούμη θυμάται ακόμη τη βελούδινη μπλούζα της που της είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση τότε. Ο Δημήτριος Υψηλάντης δεν ήταν όμορφος, αλλά ήταν μόλις 28 ετών όταν έφτασε στην Ελλάδα το 1821. Το όνομά του, το θάρρος του, ο πατριωτισμός του, του προσέδιδαν μεγάλο κύρος. Η δεσποινίς Μαυρογένους εντυπωσιάστηκε και συγκινήθηκε. Είχε μεγάλη περιουσία, μισθοδότησε ένα στράτευμα και συνόδευσε τον Υψηλάντη σε μερικές από τις εκστρατείες του. Ο Υψηλάντης ανταπέδωσε αυτό το ειλικρινές και ανιδιοτελές αίσθημα.
   »Ο πατέρας μου Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος, επίσης από τους πρώτους συντρόφους του Υψηλάντη, τον οποίο όμως μια σοβαρή ασθένεια τον ανάγκασε να αφήσει την Ελλάδα πριν από το τέλος του πολέμου, μου μίλησε με καλά λόγια για τη δεσποινίδα Μαντώ Μαυρογένους και επέκρινε αυστηρά τη βάναυση συμπεριφορά των υπόλοιπων συντρόφων του Υψηλάντη σχετικά με τη θαρραλέα αυτή γυναίκα. Είχε δίκιο, πιστεύω, όταν απέδιδε αυτή τη συμπεριφορά στις ανατολίτικες προκαταλήψεις της εποχής, καθώς ένα όμορφο και νεαρό πρόσωπο που συνοδεύει τον Υψηλάντη στο στρατόπεδο, ένα αμοιβαίο αίσθημα μεταξύ δύο νέων ανθρώπων, σκανδάλιζε και τρόμαζε τους άνδρες της εποχής στην Ανατολή».


Σκηνή από την ταινία Μαντώ Μαυρογένους, στο ρόλο της ηρωίδας
η Τζένη Καρέζη.

Ναύπλιο

          Με την απελευθέρωση του Ναυπλίου από τους έλληνες και την παράδοση της πόλης, πολλά από τα σπίτια των Τούρκων διοικητικών παραγόντων έβγαιναν στον πλειστηριασμό – με το τίμημα υπέρ του ελληνικού δημοσίου – και αγοράζονταν από τους  έλληνες που ήθελαν να αποκτήσουν σπίτι.  Η Μαντώ  αναζητά κι εκείνη στέγη. 
   Ένα από αυτά τα σπίτια ήταν και του Αλή Μπέη και πήγε να το αγοράσει συμμετέχοντας στον πλειστηριασμό.  Στην γενικότερη αναρχία που επικρατούσε στις στοιχειώδης διοικητικές υπηρεσίες του αρτιγένητου ελληνικού κράτους, εμφανές είναι ότι επεχειρείτο αρκετές φορές καταδολίευση του δημοσίου συμφέροντος. 
   Έτσι και στα εκπλειστηριαζόμενα σπίτια των Τούρκων, οι διενεργούντες υπάλληλοι την διαδικασία των δημοπρασιών, επεδίωκαν να τα «ξεπουλάνε» όσο όσο  αποκομίζοντας προφανώς και το «δώρο» τους από τον ωφελούμενο υπερθεματιστή στην δημοπρασία, ο οποίος εξαγόραζε τα σπίτια σε τιμές εξευτελιστικές, εις βάρος του δημόσιου συμφέροντος.    Διαβάζοντας τη παρακάτω επιστολή συνειδητοποιούμε το αδαμάντινο ήθος της μεγάλης ελληνίδας, που όταν συνειδητοποιεί, ότι θα αγοράσει στη δημοπρασία το σπίτι του Αλή Μπέη σε τιμή πολύ κατώτερη της αξίας του, εις βάρος του συμφέροντος της πατρίδας, αντιδρά ακαριαία και επιβάλει η ίδια την επανάληψη της διαδικασίας, για να προασπίσει το συμφέρον του κράτους, εις βάρος του δικού της συμφέροντος, έστω και εάν η ίδια έχει δωρήσει στην Ελλάδα για τον αγώνα της εθνεγερσίας, 700.000 γρόσια !!!



Τη 4η Αυγούστου 1824 εν Ναυπλίω


   «Η ιδιοκτησία των εθνικών οσπιτίων, ονομαζόμενων Αλή Μπέη, προ ημερών επί δημοπρασίας επωλήτο, και εν ω εξ αρχής δεν εδίδοντο περισσότερον από τας τριάντα χιλιάδας γρόσια, εγώ εστάθηκα και την ανέβασα εις τον αριθμόν πενήντα μίας χιλιάδος, 
η οποία δημοπρασία εγίνετο πάντοτε έμπροσθεν των οσπιτίων και επαύξανον, και εγώ και οι άλλοι τυχόντες ερασταί των οσπιτίων και πάντοτε με ειδοποιούσαν και οι κήρυκες, και η δημοπρασίας επιτροπή και με παρρήγγελον να ετοιμάσω τα ήμισυ των γροσίων κατά το θέσπισμα της Διοικήσεως […].

   Επειδή δε τα οσπίτια έκαμαν πολλάς ημέρας επάνω μου, δεν επαύξησε την ποσότητα κανείς, εν ω οι κήρυκες διαλαλούσαν, τόσον ήμην αμέριμνος και κατεγινόμενην να εύρω τα γρόσια και να πληρώσω το ήμισυ […].

    Ταύτην δε την στιγμήν παρ’ ελπίδα μανθάνω, ότι εκ πρωίας άναψαν περί τον Αιγιαλόν την προσδιοριστικήν λαμπάδα και ετελείωσαν την πώλησιν αμέσως, χωρίς να με ιδεάση η επιτροπή κατά το σύνηθες, ήτις έκαμα τόσην ωφέλειαν εις το εθνικόν ταμείον και όχι ζημίαν.

   Να γένουν, υπερτάτη, τοιαύται παρασκηναί και ραδιουργίες προς δοροδοκίαν της επιτροπής, προς όφελος του αγοραστού και προς ζημίαν του εθνικού ταμείου, είναι άτοπον μέγα, και έργον μη χαρακτηρίζον διοικούσαν μετ’ ευνομίας.

   Όθεν αναγγέλω προς την υπεροχήν της, ότι επειδή η πώλησις αύτη έγινεν ατάκτως, αδίκως και παρανόμως, διά να θεραπευθή η αταξία και η παρανομία, να ακυρωθή η πώλησις και να αναφθή Δευτέρα λαμπάς, καθ’ ην παρευρισκομένη και εγώ να επαυξήσω, και εις όποιον σβύση η λάμπας, εκείνος να είναι κύριος των οσπιτίων, […].
 

η Πατριώτις Μαντώ Μαυρογένη».

  
Η Μαντώ Μαυρογένους επιζωγραφισμένη
λιθογραφία του Adam Friedel, 1827.

   Με τη λήξη της Επανάστασης, η Μαντώ Μαυρογένους εγκαταστάθηκε  στο Ναύπλιο, (κατά  τον Λαμπρινίδη, η Μαντώ αναφέρεται και ως κάτοικος Ναυπλίου κατά την απογραφή του πληθυσμού το 1824 ως εξής: 
   Αριθ. 319, Κοκώνα Μαντώ, μετά του αδελφού της, του θείου της και των υπηρετών της.  
Εν όλω άτομα έξ).

   Για τη δραστηριότητά της, συνολικά, τιμήθηκε με διάταγμα του Καποδίστρια.  
   Της απονέμεται -τιμή μοναδική σε γυναίκα- το αξίωμα του επίτιμου αντιστράτηγου.  
   Ο Καποδίστριας της αναθέτει την εποπτεία του Ορφανοτροφείου το οποίο ιδρύει  στην Αίγινα. 

   Η σχέση της με τον Υψηλάντη  όμως είναι κόκκινο πανί για την κοινωνία της εποχής. Ίσως και όλη η ανεξάρτητη συμπεριφορά της δυναμικής γυναίκας να προκαλούσε τα συντηρητικά ήθη της εποχής. Ίσως ακόμα και να τρομοκρατούσε, θα λέγαμε,  πολλούς πολιτικούς ηγέτες, καθώς σήμαινε την ένωση δύο μεγάλων οικογενειών, με σαφή ρωσικό προσανατολισμό. 

   Έτσι, με επέμβασή του, ο Κωλέττης έδωσε τέλος στη θυελλώδη αυτή σχέση, κάτι που πίκρανε πολύ τη Μαντώ. Μετά τον χωρισμό, τα άλλοτε παθιασμένα ερωτικά συναισθήματα της Μαυρογένους, μετατράπηκαν σε άσβεστο μίσος προς τον Υψηλάντη. 

   Τα πάντα, πρόθυμα, στόματα άλλαξαν θέμα.  Άρχισαν να παίρνουν και να δίνουν τα κουτσομπολιά, ότι στο Ναύπλιο, όπου είχε εγκατασταθεί, τα έφτιαξε με το Άγγλο Edward Blaquiere, τον Βλακέρο, όπως τον αποκαλούσαν οι Έλληνες, που έφερε την πρώτη δόση του δανείου στην Ελλάδα και σαν το έμαθε, τελευταίος, όπως ήταν φυσικό, ο Υψηλάντης: 

"...επικράθη πάρα πολύ και απεφάσισε να πάρη τον λόγον του οπίσω, όπου είχε δώσει προς αυτήν πριν ανακαλύψει τας μετά του κυρίου Βλακέρου σχέσεις της". 

   Αλήθεια, ψέματα, κουτσομπολιά ή πραγματικότητα δεν θα το μάθουμε ποτέ. Ίσως και να παρεξηγήθηκε η στάση της και η συμπεριφορά της, να κάνει την εποχή εκείνη παρέα με έναν Άγγλο ευγενή, δεδομένου ότι και ευρωπαϊκή παιδεία διέθετε και πολλές ξένες γλώσσες γνώριζε και ήταν φυσικό να δημιούργησε κάποια κοινωνική σχέση. 


   Τώρα, αν αυτή η σχέση εξελίχθηκε σε ερωτική, κανείς δεν το ξέρει σίγουρα. Είμαστε ελεύθεροι να πλάσουμε, με τη φαντασία μας... όποια πλοκή θέλουμε.  

   Πάντως τα αυστηρά ήθη της επαναστατικής περιόδου, δεν επέτρεπαν κανενός είδους ελευθεριότητα στη γυναίκα.  Τα ελληνικά ήθη δεν απείχαν και πολύ από τα τουρκικά, που ήθελαν τη γυναίκα κλεισμένη στο σπίτι.  
Είναι αλήθεια, ότι τη φήμη αυτή μεταφέρει ο ιστορικός Τρικούπης, στον γαμπρό του Μαυροκορδάτο. 

   Είναι επίσης γεγονός ότι από τότε άρχισε ο διωγμός της. 

   Πρώτα βάζουν φωτιά στο σπίτι της στο Ναύπλιο και μετέπειτα συλλαμβάνεται με διαταγή του Κωλέττη και στέλνεται στη Μύκονο, για να καταλήξει στην Πάρο και να πεθάνει θεόφτωχη. 

   Υπάρχουν αναφορές της προς το Βουλευτικό, με τις οποίες ζητάει από την κυβέρνηση οικονομική βοήθεια για να ζήσει.  Η Κυβέρνηση εγκρίνει την παροχή βοηθήματος προς την Μαντώ: 
διά λόγον ευχαριστήσεως δια τας προς την Πατρίδαν και το Έθνος εκδουλεύσεις της κυρίας Μαντούς Μαυρογένη.

   Μεταγενέστερες όμως αιτήσεις της: "να λάβη πρόνοιαν η Διοίκησις να εξοικονομήση και αυτήν δυστυχούσαν ήδη, δυστυχώς απερρίφθησαν μετά πολλών βαΐων."
Οι απορριπτικές αυτές αποφάσεις της κυβέρνησης του κ. Κωλέττη και λοιπών, είναι οι δάφνες που εδικαιούτο.  Που η πατρίδα της όφειλε και τώρα της αρνιόταν, για την συμμετοχή της στον Αγώνα. 

   Αρνήθηκαν τη βοήθεια σε ποια;  Στην ηρωίδα, στην πάμπλουτη Ελληνίδα, που την κατάντησαν ζητιάνα, να παρακαλάει για ένα κομμάτι ψωμί, στη γυναίκα που διέθεσε όλη την τεράστια περιουσία της για την ελευθερία της Ελλάδας, αγοράζοντας και εξοπλίζοντας δέκα πολεμικά πλοία και σχηματίζοντας στρατιωτικό σώμα, από 16 λόχους, πολεμώντας με τους άνδρες, σαν άνδρας !

   Οι πολιτικές ίντριγκες οδήγησαν στο διωγμό και στον παραγκωνισμό της. Αρχικά, λαμβάνει χώρα η φωτιά και το πλιάτσικο στο σπίτι της στο Ναύπλιο. Έπειτα, και αφού έχει επέλθει η δολοφονία του Καποδίστρια, με διαταγή του Κωλέττη συλλαμβάνεται και στέλνεται στη Μύκονο, για να καταλήξει στην Πάρο. 
   Επί Όθωνα καταφέρνει να εισπράξει μία εξευτελιστική σύνταξη, η οποία δεν αρκεί για να καλύπτει τις ανάγκες της. Ζώντας από τα χρήματα των συγγενών της καταφέρνει να αγοράσει ένα σπίτι, το οποίο ανήκει στα εθνικά και πωλείται σε δημοπρασία. 
   Λίγο αργότερα όμως το ελληνικό κράτος ακυρώνει τη δημοπρασία και η ίδια χάνει τα χρήματά της και φιλοξενείται από τον αγωνιστή Φωτομαρά σε ένα δωμάτιο, καθώς έμεινε άστεγη. 
   Η Μαντώ Μαυρογένους υπήρξε μία γυναικεία παρουσία που έζησε έξω από κάθε στερεότυπο. Απαρνήθηκε την κοινωνική καταξίωση, την οικογενειακή εστία και αποκατάσταση, τα πλούτη και τις ανέσεις της για την απελευθέρωση της πατρίδας της και την ευόδωση της ελληνικής επανάστασης. Και δυστυχώς αυτό που εισέπραξε ως ανταμοιβή για όλες τις θυσίες της ήταν η αχαριστία και αγνωμοσύνη του ελληνικού κράτους.
Αξιοσημείωτο και ενδεικτικό του ήθους της είναι το ακόλουθο περιστατικό. Ύστερα από πολλές προσπάθειές της να λάβει κάποιο οικονομικό βοήθημα από τη Διοίκηση για την προσφορά της στον Αγώνα των Ελλήνων, ένας υπάλληλος τη ρώτησε: 

- «Και τι κάματε εσείς για την πατρίδα;»
- «Τίποτα.»  του απάντησε εκείνη με αξιοθαύμαστη σεμνότητα.

   Φαρμακωμένη, πικραμένη, ζώντας από την ελεημοσύνη των συγγενών της, τη βρήκε ο θάνατος, από τυφοειδή πυρετό, στην Πάρο, πάμφτωχη και λησμονημένη, το 1840 όπου και την έθαψαν στον περίβολο της εκκλησίας της Εκατονταπυλιανής.
  





          Ο Edward Blaquiere  γράφει στο  βιβλίο του  «Η Ελληνική επανάσταση"
«Μεταξύ των πολυάριθμων νησιών του Αιγαίου, προκύπτουν διάφοροι άγονοι βράχοι, μερικοί από τους οποίους είναι εντούτοις προικισμένοι από τη φύση με μικρά και άνετα λιμάνια.
Από αυτούς είναι οι Hydra, Spezzia και Ipsara, τα δύο πρώτα κοντά στην ανατολική ακτή της Πελοποννήσου, και το άλλο όχι μακριά από τη Scio, στην ασιατική ακτή. 
Η τυραννία και η ανάγκη είχε οδηγήσει μερικές οικογένειες, να βρουν καταφύγιο στους έρημους βράχους, όπου έχτισαν τα χωριά, και επιδίωξαν μια αβέβαιη επιβίωση με την αλιεία.»

Ο κ. Βλακέρος (για τους Έλληνες) γράφει στα απομνημονεύματά του: 
«Αυτή η ενδιαφέρουσα γυναίκα, αφού ξόδεψε το σύνολο της περιουσίας της στην ελληνική υπόθεση, απόμεινε μονάχα με τον πατριωτισμό και την αγάπη προς την πατρίδα, που, όπως πιστεύω, και πεντακάθαρος είναι και αφιλοκερδής. 
Μου έκανε εντύπωση κατά τις συνομιλίες μας η σοβαρότητα των αισθημάτων της, καθώς και η φιλοδοξία της να δει τους Έλληνες ενωμένους.»

Ξένοι ιστορικοί και περιηγητές εξαίρουν τη συμμετοχή της στα πεδία των μαχών, κάτι που δεν προκύπτει από ελληνικές πηγές. Οι Έλληνες ιστορικοί του 19ου αιώνα παραδόξως την αγνόησαν. «Είναι απορίας άξιον έγραφε το έτος 1890 ο Jules Blancard, πως τέτοια γυναίκα ελησμονήθη εντελώς από όλους τους έλληνες ιστορικούς».

Το 1825 στα γαλλικά κυκλοφορεί το βιβλίο του φιλέλληνα Τ. Ginouvier: “Mavrogenie ou L heroine de la Grece” στο οποίο περιγράφεται με γλαφυρό τρόπο η ζωή της ηρωίδας όπως την είδαν οι ρομαντικοί φιλέλληνες συγγραφείς της εποχής της. Το έργο αυτό εξαντλήθηκε αμέσως, εκδόθηκε ξανά στο Παρίσι το 1826 και έκανε διάσημο το όνομα της Μαντώς σε όλη την Ευρώπη. Ακολούθησε και τρίτη έκδοση το 1830.
________________________________________



Βιβλία:
- Σωτηρίας Ι. Αλιμπέρτη, «Μαντώ Μαυρογένους», Αθήναι, Τύποις Στεφ. Ν. Ταρουσοπούλου,1931.
- Ελευθεροτυπία, Περιοδικό Ιστορικά, «Σελίδες από την Ιστορία της Γυναίκας», τεύχος 175, 6 Μαρτίου 2003.
- Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδου, «Η Μύκονος / Ιστορία της νήσου από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι την καθ’ ημάς», Εν Αθήναις, 1914.
- Θεόδρος Μπλανκάρ, «Ο οίκος των Μαυρογένη», δεύτερη έκδοση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 2006.
- Ευδοκία Ολυμπίου, «Γυναίκες του Αγώνα», Ιστορική Βιβλιοθήκη, «Οι Ιδρυτές της Νεότερης Ελλάδας», Εκδόσεις «Τα Νέα», Αθήνα, 2010.
- Πάνου Ν. Αβραμόπουλου  «Οκτώ γυναίκες πρότυπα ηθικής έξαρσης, αντίπερα στην κατάπτωση του μνημονίου».

sites-blogs:
www.mixanitouxronou.gr
http://www.aoristies.gr/
http://ixneytai.blogspot.gr/


"ΕΛΕΓΧΟΣ"